Nobelli Krugman bir ay önce yazmıştı

BİR AY ÖNCE SÖYLEMİŞTİ
Krugman, 17 Eylül’de yayınlanan köşe yazısında, finans sisteminin tekrar işler hale gelebilmesi için hükümetin müdahale etmesi ve bankalara doğrudan para transfer etmesi gerektiğini söylemişti:

“Genellikle Hazine ekonomik zayıflıklara cevap olarak, faizlerin düşürülmesi amacıyla hazine kağıdı satın alır. Ancak, pratikte hazinenin belirlediği faiz zaten sıfır, öyleyse ne yapılabilir?

Özel sektöre borç verebilir, zaten korkunç ölçüde bunu yapıyor. Ama bu, durumun kötüleşmesini engelleyemiyor.

Tek bir çıkış noktası görünüyor; federal hükümet Fannie Mae ve Freddy Mac’e el koyup, borçlarını garanti altına aldıktan sonra, mortgage faizlerinde keskin düşüş yaşandı. Burada, duymaya hazır olan kulaklara bir ders bulunuyor; mali sistemin tekrar işler hale gelebilmesi için tek yol, hükümetin el koyması olabilir.”

ADRES GÖSTERDİ
Krugman köşe yazısında çeşitli kapsamlı adımların tartışılmaya devam ettiğini aktarıyor ve bu adımlar için adres gösteriyor:

“Bu ‘kapsamlı yaklaşım’ların ne olacağını kesin olarak bilemiyoruz. Ama İsveç’in 1990’ların başında mali sistemin büyük bölümüne devletin geçici olarak el koymasını kapsayan kurtarma planı, bu konuda umut vadeden bir kıyaslama olarak ele alınabilir. Washington’daki politika yapıcıların, bununla karşılaştırılabilir bir kontrol uygulamasına hazır olup olmadığı açık değil. Eğer değillerse, bu mali sistemi kurtarmak adına yapılacak açgözlülüğün sonucunda piyasalarla birlikte hisse senedi sahiplerinin de zarar görmesine neden olacak yanlış bir kurtarma planına dönüşebilir.

Bunun da ötesinde iyi düzenlenmiş bir kurtarma planı çok paraya mal olacaktır. İsveç hükümeti bu amaçla, gayri safi milli hasılasının yüzde dördü olan 600 milyar doları kullanmıştı. Üstelik, hükümet birçok malvarlığını satarak, bu yükün tamamını vergi mükelleflerine yansıtmadı.”

ASLOLAN DOĞRU BİÇİMDE EL KOYMA
Yapılması gerekenleri yazdıktan sonra Krugman’ın iddialı bir de tahmini var. Buna göre, hükümet zaten müdahale etmek zorunda kalacak ama sorun bunun doğru bir biçimde yapılıp yapılamayacağı:

“Kurtarma planı umuduyla mızmızlanmanın bir faydası yok. Bugünün Amerikan politik sistemi, Andrew Mellon’un Herbert Hoover’a verdiği ünlü tavsiyeyi takip etmiyor; ‘çalışanları akışkan hale getir, stokları akışkan hale getir, çifçileri akışkan hale getir, mülkleri akışkan hale getir’ Büyük el koyma (satın alma) yaklaşıyor; soru bunun doğru biçimde yapılıp yapılamayacağı.”

BUSH YAPAMAZ, SONRAKİ HÜKÜMETİ BEKLEMEK GEREK
Paul Krugman, daha sonraki köşe yazılarında ciddi bir plana gereksinim olduğunu sık sık yazdı. Ancak bu konuda, mevcut Amerikan yönetiminden pek de umutlu değil. 2 Ekim tarihli ‘Uçurumun Eşiğinde’ başlıklı yazısında bunu anlatıyor.

“Harcamalarda ve istihdamda yaşanan düşüşü geri çevirecek uyarıcı bir ekonomik plana acilen ihtiyacımız var. Ama bu kez yapılacak plan bir başka ‘mucizevi vergi indirimleri’nden medet uman değil (burada Bush yönetiminin sık sık gündeme getirdiği çözüm önerilerine eleştiri ve atıf var), doğru yere para harcayacağımız ciddi bir plan olmalı.

Ama bunu Bush’un yapacağını düşünmek zor. Bu nedenle de bir sonraki hükümeti beklemek zorunda kalacağız. Seçimlere daha 32 gün (yazının yayınlandığı tarih itibariyle) var ve yeni hükümetin işleri ele alması dört ayı bulabilir. Ama emin olacağımız bir şey varsa, o da bir sonraki hükümetin ekonomi takımı yere daha sağlam basan bir ekip olacak; çünkü Büyük Buhran’dan bu yana görülen en büyük mali ve ekonomik krizle yüzleşmek zorunda kalacaklar.”

KRİZİN ANALİZİ
Nobel’i kazandığı açıklanmadan bir gün önce çıkan son yazısında Krugman, finans krizinin bir analizini yapıyor ve çözüm yollarını tekrar açıklıyor:

“Krizin nedeni ne? Detayları karmaşık olabilir ama krizin doğası aslında çok basit. Emlak balonunun patlaması, mortgage ödemelerine güvenerek mülk alanların büyük zararlara uğramasına neden oldu. Bu büyük kayıplar, finans kurumlarını büyük borçlar ve küçük sermayelerle ekonominin gereksinim duyduğu kredileri sağlamak için karşılamak zorunda bıraktı. Sorun yaşayan finans kurumları da borçlarını karşılayabilmek ve sermayelerini büyütebilmek için mülk satmaya başladı. Bu ise mülk fiyatlarının daha da düşmesine, buna bağlı olarak sermayelerinin daha da küçülmesine neden oldu.

Ev sahiplerine yapılacak ilk yardım, -çok arzu edilse de- daha önce kötü şartlarla alınan borçların neden olduğu büyük kayıpları telafi edemeyecektir ve bunun şimdiki paniğe etkileri çok yavaş olacaktır. Öyleyse yapılması gereken, daha önceki mali krizlere de uygulandığı gibi, sorunu yetersiz sermaye olgusu üzerinden ele almak ve hükümetlerin elde edeceği ortaklık karşılığında sermaye artırılması için mali enstrümanlar üretmeleri olacaktır.

Bu ‘yarı-millileştirme’ birçok ekonomistin savunduğu çözüm. Ama ABD Hazine Bakanı Henry Paulson, 700 milyar dolarlık paketi açıklarken, bunun ‘ancak hata yapıldığında yapılacak olan’ şey olduğunu ileri sürerek reddetti. Bunun yerine hükümeti, mortgage destekli toksik varlıkları geri almaya çağırdı. Bu çözümü de asla tam anlamıyla ne olduğu belli olmayan teorisine dayandırdı.”

ÇÖZÜM OKYANUS ÖTESİNDE
Krugman, İngiltere Başbakanı Gordon Brown’ın, küresel krizin ülkesindeki etkilerine karşı açıkladığı önlemlerin doğru olduğunu belirtiyor. Önceki yazılarında, 1990’lardaki İsveç deneyimini örnek veren ünlü iktisatçı, İngiltere hükümetinin açıkladığı son plandan sonra ABD’lilere doğru adres olarak yine okyanus ötesini gösteriyor:

“Britanya hükümeti doğrudan meselenin merkezine müdahale etti ve Britanya bankalarının verdiği borçların garantilerine arka çıkabilmek için, bankalara kaynak aktarılacağını açıkladı. Böylelikle mali mekanizmaların en önemli bölümlerinden birinin tekrar çalışması hedefleniyor.

Gordon Brown’ın yaptığı, tüm dünya için gerekli kurtarma eylemini tanımlamak. Britanya’dan liderlik etmesi beklenmiyordu. Brown hükümeti, finans krizini doğru anladığını ve ne kadar çabuk hareket edeceğini göstermiş oldu.”

DİĞER HABERLER İÇİN TIKLAYINIZ

• Nobelli Krugman: Dünya resesyona gidiyor

• ABD paketi açtı, bankalar nefes aldı