Kökü korunan kültür yaşar

Bir kültürün ölüp ölmediğini, kültürün dip anlamını değerlendirmekten aciz tüketim dünyasının insanları değil, bu türden göstergeler bize bildirir. Uç uzaktaki yabancı bir kültürü öğrenmeye ve öğretmeye adanmış bir hayat, öncelikle. (“Tibet’ten bize ne” diyen nesle âşinâ olmayın!). Yabancı ustasını, kılavuzunu selâmlamayı savsaklamamak, sonra. (“Kimden el aldığımı unuttum” diyen unutulmaya mahkûmdur!). Bir şehrin, işi gücü salyangoz satmak olmuş bir sakini, bir hemşerisiyle övünmeyi bilmesi, ardından. (Kendisini yüceltmiş hemşerilerini bile hatırlamayan şehirler vardır!).

Kültür, kimyacıların fizikçilerin “zincirleme ilişkiler” diye adlandırdığı tetikleme mekanizmalarıyla doğar, yaşar, kalıcılığını sağlar. Paris’teki binaların cephelerinde binlerce “mermer sayfa” yeralıyor. Bunları ünlü Fransız şairleri, sanatçıları, düşünür ve bilim adamları, siyaset adamları ile sınırlı sananlar yanılırlar: Polonyalısı, Arjantinlisi, Rusu, Japonu yerini almıştır. Tek bir Türk yoktur o sayfalarda, çünkü ne elçiliğimiz, ne kültür ataşeliğimiz girişimlerde bulunmuştur bugüne dek, bu konuda. Tek istisna, Melih Cevdet Anday’ın, Paris’te görevli bulunduğu yıl, kişisel inadıyla ünlü Closerie des Lilas kahvesinin masalarından birine çaktırttığı pirinç Yahya Kemal nişanıdır. Oysa, kimler geçmemiştir şu sokaklardan, evlerden. Ama sorunu Paris’te kurcalamanın ne anlamı var: İstanbul’da kaç “mermer sayfa” diktiğimize bakalım önce biz!

Tibetçeye, Tibet kültürüne kendini adamış Foucauld’nun yaşadığı sokaktan çıkıp köşeyi döndüğümüz an, bir dükkânla karşılaşıyoruz: Debauve et Gallais, 1800 yılında kurulmuş, vakti tarihinde Fransız Sarayı’na hizmet etmekle övünen bir çukulatacı. Kültür yalnızca kitapta, müzede olmuyor, beş duyuya birden yöneliyor. Olduğunda da, öyle kolay kolay ölmüyor, çünkü insanlar tarafından yaşatılıyor.

Ayrıntılar, diye bitirmiştim önceki yazılarımdan birisini. Kitapçı vitrininde gördüm geçen gece, geçiyordum:

Phaidon yayınevi, tuğladan kalın bir “gümüş kaşık kataloğu” yayımlamış. Soyluluğa özenmek mi, değil: Yüzyıllardır göznuru, emek, estetik akıtılmış bir alana yönelmek, ince işe eğilmek bu. Büyük, derin, uzun bir geleneğe.

Paris’teki ağaçların, özellikle de iri gövdelilerin dibinde demir ızgaralar olduğunu bütün sıkı yürüyüşçüler bilir. Bir çoğu yuvarlak, kimileri karedir bunların. Farklı aralıkların arasından toprak, kökler görünür. Ağacı sokaktan, sokağı topraktan koruyan bir sistem. Şehir, ağaç ızgaralarının yapım ve denetimini uzman topluluğuna emanet edermiş meğer: Izgaraların seçimi elbette teknik bir donanım gerektiriyor; ama, estetik boyut asla küçümsenmiyor.

Kanalizasyon kapaklarında, kablo kutularında, benzeri kent mobilyaları ve aksamında XIX. yüzyıldan başlayarak gelişmiş bir estetik boyut göze çarpıyor gerçekten de. Arkasında anonim zanaatkâr ve ustaların kuşaktan kuşağa devrettiği, işlev-zevk karışımından oluşmuş bir gelenek var. Şunu anlamak, kavramak gerekir: Kanalizasyon kapağının, sokak lâmbasının, park sırasının özen gerektirdiğini göremeyen bir toplum İzlenimcilik akımını, Ravel’i ya da Truffaut’yu kolay kolay ortaya çıkaramıyor ; her şey biribirine sıkısıkıya bağlı.

Böyle gerçekleşmiş bir kültürün iki çırpıda cançekişir hale geleceğini sanan zihniyet, insan hayatında kazanılmış değerlerin direnç katsayısının ne denli önem taşıdığını farketmekte elbette zorlanacak. Herşeyi inanılmaz bir hız ve tüketme iştahıyla bu “in”, şu “out” diye borsa iniş çıkışlarını andıran üslûbuyla görmeye başlayan “şey”in kendisi acaba neyin kültürü ?

Sözün özü, kökler korunuyorsa, kültür serpilmenin yolunu bulur. Buna karşılık, kurutulmaya görsünler, bir daha filiz veremiyorlar ? zorla güzellik olmuyor.

Enis Batur’un önceki yazıları

Fransız kültürü gerçekten öldü mü?