Sputnik 50 yaşında

Fırlatıldıktan birkaç saat sonra bu basit uydudan gönderilen ilk sinyaller, operasyonun başarılı olduğunun ve Sputnik’in yörüngeye girdiğinin göstergesiydi. O günü dönemin lideri Nikita Kruşçev’in oğlu Sergey Kruşçev şöyle hatırlıyor:

“O gün, babamın, Kiev’de yapacak birçok işi vardı. Askeri tatbikatları izledi ve oradaki sorunlarla ilgili bilgi aldı. Akşam da, bugün Ukaryna Cumhurbaşkanı’nın kullandığı sarayda, yetkililerle yemekteydi. Ben de onunlaydım. Bir ara sekreter gelip; ‘Sayın Kruşçev, telefon var’ dedi. Dışarıya çıktı. Konunun ne olduğunu sadece ben biliyordum çünkü bana anlatmıştı. Geri döndüğünde yüzü gülüyordu. ‘Büyük bir haber, dünyanın ilk uydusu Sputnik başarıyla fırlatıldı’ dedi. Odadakilerin fazla ilgilsini çekmedi. Ama babam, Nikita Kruşçev, roket ve uzay çalışmalarını anlatmaya başladı. Bu konularla yakından ilgileniyordu.”

Akşam saatlerinde fırlatılan Sputnik’le ilgili haber, ertesi gün, komünist yönetimin gazetesi Pravda’da ilk sayfadan ama birkaç paragraflık sıradan bir haber gibi duyuruldu.

Dünyanın etrafında birbuçuk saatte bir dönen Sputnik’in gönderdiği sinyaller, esas olarak ABD’de şok dalgası yarattı. Uzaya ilk uydunun kendi topraklarından fırlatılacağından emin bir şekilde çalışmalarını yürüten ABD, Sputnik’ten haberdar olana kadar, küçük uydu, Yeni Dünya’nın üzerinden 2 kez geçmişti.

ABD’liler için bu büyük bir şoktu. “Şimdi Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin gerisine düştük” diye düşündüler. 11 Eylül’de yaşadıklarına ya da Kuzey Kore veya İran’ın nükleer saldırıda bulunacağına dair duyduklarına benzer bir korku hissettiler. Bu psikolojik şokun ardından uzay araştırmalarını hızlandırdılar.

Sputnik’in bilimsel ve siyasi etkisi büyüktü. ABD, fen ve matematik eğitimine verilen önemi artırdı, uzay çalışmalarını hızlandırdı. 1959’daysa Amerikan Uzay ve Havacılık Dairesi NASA kuruldu.

Ama Amerikan halkının güveni sarsılmıştı. Artık Washington’da New York’ta, Sovyetler Birliği’nin Amerikan şehirlerini nükleer başlıklı füzelerle vurabileceği konuşuluyordu. Uzaya hakim olan dünyaya da hakim olur diyenler, Eisenhower yönetimini eleştiriyordu.

Sputnik’le elde ettikleri başarının boyutunu, dış ülkelerde yarattığı yankıyla daha iyi anlayan Sovyetler ise büyük bir gurur yaşıyordu. Sputnik, ancak fırlatıldıktan birkaç gün sonra manşetlere taşındı.

Sputnik’in yarattığı etkiden fazlasıyla memnun kalan Rus lider Nikita Kruşçev, uzay zaferini pekiştirmek için bir uydu daha fırlatılmasını emretti.

3 Kasım’da fırlatılan Sputnik-2, ilkinden farklı olarak Terier cinsi bir sokak köpeğini de taşıyordu. Layka adlı köpek, birbuçuk hafta yetecek yiyecek ve içeceği bulunmasına rağmen, uydu fırlatıldıktan birkaç gün sonra atmosfer koşullarına uyum sağlayamayarak öldü.

6 Aralık’ta ABD’nin yaptığı ilk karşı deneme ise başarısız olacak ve Ruslar dalga geçercesine, bu denemeyi “Kaputnik” adıyla anacaktı.

Ama 31 ocak 1958’te Explorer1’i uzaya gönderen ABD, bu tarihten itibaren başarılarını artırdı ve 12 yıl sonra, Neil Armstrong’un aya ayak basmasıyla, üstünlüğü bariz bir şekilde ele geçirdi.

Sputnik dünyayı sarsarken, onu yaratan Rus bilim adamı Sergei Korolyov’un kimliği uzun süre sır olarak kaldı.

İsveç’teki Nobel komitesi, ödül için Nikita Kruşçev’den bu bilim adamının ismini istediğinde, çalışmada yer alan diğer kişilerin alınabileceğinden ve uzay araştırmasının zarar görebileceğinden endişe eden Rus lider, “Bu başarı tüm halkındır, ödül de tüm halkın olmalıdır” diyerek Korolyov’un adını açıklamadı. Ödül farklı bir dalda, başka bir bilim adamına verildi.

Kendine inanmayan onca kişiye rağmen, Sputnik’i Amerikalılardan önce uzaya göndermeyi başaran Korolyov, ancak 1966’da ölümünün ardından Rus basınında çıkan “Uzay programının babası” haberleriyle tanındı.

Korolyov’un ekibinden, 95 yaşındaki Boris Cherrtok, “İnsanlık tarihine geçen bu basit uyduyu tüm dünya tanıdı. Biz ondan Korolyov’un küçük oyuncağı olarak bahsediyorduk. Bu küçük topun, insanlık üzerinde bu kadar etki yaratacağını doğrusu biz de tahmin etmemiştik” diyor.

Korolyov’un adı bugün Rusya’da bir kasabada, ay ile Mars’taki kraterlerde ve bir asteroidde yaşıyor.

50 yıl önce Sputnik’in uzay yolculuğuna çıktığı Kazakistan’daki üsten ise, artık uzay turistilerini taşıyan mekikler fırlatılıyor.